Jireenya keessatti maaltu caalaatti gammachuu siif kenna? Maallaqa baay’eedhaa? Beekkamtii ol’aanaadhaa? Moo hojii sadarkaa guddaa qabu?
Baay’een keenya yeroo dargaggummaa keenyaa milkaa’ina jechuun qarshii fi hojii jedhanii yaaduun nutti dhalata. Garuu, qorannoon seenaa keessatti isa hunda caalaa dheeraa ta’e kan Yuunivarsiitii Harvard (Harvard Study of Adult Development) waggaa 80 ol fudhate, deebii dubbiin itti dhumu nuuf kenneera.
1. Qorannichi Akkamitti Gaggeeffame?
Bara 1938 eegalee, qorattoonni Harvard dargaggoota 724 jireenya isaanii hordofuu eegalan. Dargaggoonni kun garee lamatti qoodaman:
- Barattoota Yuunivarsiitii Harvard (Warra kaayyoo guddaa qaban).
- Dargaggoota naannoo hiyyeeyyii magaalaa Boston (Warra rakkina keessa jiran).
Waggaa 80 guutuu, qorattoonni kun fayyaa isaanii, jireenya gaa’elaa isaanii, milkaa’ina hojii fi miira isaanii hordofaa turan. Har’as ijoollee namoota sanaa kumaatamaan lakkaawwaman hordofaa jiru.
2. Argannoo Guddicha: “Hariiroo Gaarii”
Qorannoo kanaan waggoota saddeettamman keessatti barumsi guddaan argame tokko qofa: “Walitti dhufeenyi gaariin (Social connections) fayyaa fi gammachuu keenyaaf murteessaa dha; kophummaan garuu ni ajjeesa.”
Argannoon kun qabxiiwwan sadii irratti xiyyeeffata:
- Kophummaan Summii Dha: Namoonni maatii, michoota fi hawaasa waliin walitti dhufeenya gaarii qaban caalaa gammadoo fi fayyaa qabu. Namoonni kophaa of kutan garuu, gammachuu dhabuun alatti, dandeettiin sammuu isaanii ariitiin xiqqaachaa deema, akkasumas umurii gabaabaa jiraatu.
- Baay’ina Miti, Qulqullina: Michoota baay’ee qabaachuun ykn gaa’ela keessa jiraachuun qofti gahaa miti. Inni murteessaan qulqullina hariiroo sanaati. Gaa’ela lolaa fi waraana jireenyaa guutuu keessa jiraachuu caalaa, kophaa ta’uu wayya. Hariiroon jaalalaa fi amantii irratti hundaa’e fayyummaa sammuu keenyaaf eegumsa guddaa godha.
- Fayyaa Sammuu fi Qaamaa: Namoonni yeroo dhiphuu fi rakkinaa keessatti “nama natti dhiyaatu kan amanamu nan qaba” jedhanii yaadan, dandeettiin yaadachuu (memory) isaanii cimaa ta’ee itti fufa.
3. Maaliif Reeb?
Maallaqni fi hojiin barbaachisoo miti jechuu miti. Garuu, maallaqni gahaa ta’e tokko erga argatanii booda, gammachuun dabalataa kan dhufu hariiroo namoota waliin qabnu irraayi. Sammuun keenya akka uumamaatti ‘social being’ (uumama hawaasummaa) waan ta’eef, jaalallii fi kabajni namootaa akka ‘fuel’ (boba’aa) itti hojjetuuti.
4. Maal Gochuu Qabna? (Xumura)
Jireenya keessatti milkaa’uun ‘Investment’ (invastimantii) yoo ta’e, invastimantiin inni guddaan namoota nannoo kee jiran irratti hojjechuudha.
- Walloofi (screen) irraa ija kee kaasi ija namaa keessa ilaali.
- Michuu kee isa waggaa dheeraa itti hin haasayinitti bilbili.
- Maatii kee waliin yeroo qulqulluu dabarsi.
Gabaabaatti: Jireenyi gaariin hariiroo gaariin ijaarama!
Barreeffama kana ‘Caption’ Facebook ykn Instagram irra oolchuuf gabaabsuu yoo barbaadde sitti tolaa?
